• 1200x120
  • 1200x160 banner 01
  • 1200x120111
Нэвтрэх / Бүртгүүлэх

Шинээр нэмэгдсэн мэдээ

20141001-023

Чингис хааны нууц зэвсэг

in Сонирхолтой мэдээлэл

Их уншигдсан

20140929-018
9-р сар 29, 2014

Нүүрний йог: Хамгийн овортой харагдуулдаг үрчлээнээс сэргийлье

in Сонирхолтой мэдээлэл
Киноны нүүр хувиргагчид дүрээ илт хөгшрүүлэхийн тулд хамгийн түрүүнд аль хэсэгт нь үрчлээ…
20140930-014
9-р сар 30, 2014

Хятадын сэтгүүлч Монголын сагсан бөмбөгчдийн тухай

in Спорт
Инчён хотноо болж буй Азийн наадмыг суравжилж буй БНХАУ-ын сэтгүүлч Ну Жу Хуан улсынхаа…
20140929-007
9-р сар 29, 2014

Амьдралаа стрессгүй болгох 5 хялбар арга

in Сонирхолтой мэдээлэл
Бясалгал хийх нь сайн боловч үр дүнг нь мэдрэхийн тулд заавал ч үгүй агуйд суух…
20140930-033
9-р сар 30, 2014

Шангрила зочид буудал шатаж байна

in Нийгэм
Яг одоо Паркийн хажуу дахь "Шангрила"-гийн барилгад гал гарч байна. Шангрила голоосоо…
20140929-003
9-р сар 29, 2014

Азийн наадмаас хүртсэн медалийн тоо 18 болж шинэ амжилт тогтоолоо

in Спорт
БНСУ-ын Инчеон хотноо үргэлжилж байгаа Азийн зуны спортын XVII наадмын ес дэх өдрийн…
20140930-016
9-р сар 30, 2014

Өсвөр насны охиноос ээждээ бичсэн захидал

in Сонирхолтой мэдээлэл
Энэ захидлаа эхлэхээсээ өмнө юуны түрүүнд тэр болгон ил гаргадаггүй ч ээждээ маш их…
65698bb86e8c317b4aa329aef7816be2 L
9-р сар 28, 2014

ХОЁР СОЛОНГОСЫГ ХОЛБООТ УЛС ХЭЛБЭРЭЭР НЭГТГЭХИЙГ САНАЛ БОЛГОВ

in Солонгос
Нэг улсын дотор төрийн хоёр байгуулал зэрэгцэн орших буюу холбоот улс байх томьёоллоор…
17798c5d2b67fa26600f6a706700f3a3
9-р сар 29, 2014

Бээжингийн эсрэг жагсаал өргөжсөөр байна

in Хонг Конг
Хонгконгийн олон мянган оюутан залуусын эхлүүлсэн Бээжингийн эсрэг олон хоногийн жагсаал…
20140930-009
9-р сар 30, 2014

“Макмахон” Монгол дахь ажлаа зогсоож байна

in Уул Уурхай
КАНБЕРРА. /AustralianMining/. “Макмахон”-ы Монгол дахь салбар компани үйл ажиллагаагаа…
dfaf8a43d0957fc1fa970c047c267f1b L
9-р сар 28, 2014

ОНТАКЭ ГАЛТ УУЛ ДЭЛБЭРСНИЙ ДАРАА 30 ГАРУЙ ХҮН СУРАГГҮЙ АЛГА БОЛЖЭЭ

in Япон
Бямба гарагт буюу есдүгээр сарын 27-нд Японы Нагано муж улсад Онтакэ галт уул дэлбэрсний…
20140929-021
9-р сар 29, 2014

Амны эвгүй үнэр дарах арга

in Сонирхолтой мэдээлэл
Та өдөр бүр шүдээ тогтмол угаасан ч амны хөндийн эвгүй үнэрээс салахгүй бол дараах…
cfad10378eafd2319d0af69aaf477e50 XL
9-р сар 28, 2014

С.БЯМБАЦЭРЭН АЛТАН МЕДАЛИЙН ТӨЛӨӨ БАРИЛДАНА

in Спорт
Азийн 17 дугаар наадмын чөлөөт бөхийн тэмцээн хоёр дахь өдрийн 17 цагийн байдлаар…
20140930-034
9-р сар 30, 2014

Магадгүй таны хэзээ ч байдаг гэж мэдэхгүй 12 төрлийн өвөрмөц далайн эргүүдийг танилцуулье.

in Сонин хачин
1. Цагаан элстэй далайн эрэгМагадгүй та цагаан элстэй далайн эргүүдийн талаар сонсож…
20140929-005
9-р сар 29, 2014

Шумуулаар дамждаг өвчин Латин Америкт тархжээ

in Дэлхий дахинд
ТОКИО. /NHK/. Шумуулаар дамждаг вирусийн гаралтай "Chikungunya" гэдэг өвчний халдварыг…
20140930-012
9-р сар 30, 2014

Визийн журмыг цуцалснаар хоёр орны жуулчны урсгал нэмэгдэнэ

in Нийгэм
ЭРХҮҮ. /ИА REGNUM/. Орос, Монголын хооронд харилцан визгүй зорчих журам 2015 оны…
FacebookN  TwitterN  RSSN

Монгол хүмүүс дээд тэнгэрээс заяатай Бөртэ чонын удам хэмээн өөрсдийнхөө гарал үүслийн тухай “Монголын Нууц Товчоо”хэмээх их хөлгөн судрынхаа эхний өгүүлбэрт бичсэн нь буй. Мөн Чонос \чононууд\ овгийнхны амьдрал тэмцлийн талаар Монгол түүхэнд тэмдэглэгдэн, эдүгээ ч амьдарч байна. Эдгээр баримт нь чонын талаар хүмүүнтэй холбоотой эртний түүх байдгийн хэсэг нь ажээ. Ер нь чоно хэмээх тэнгэрлэг тэр араатны барааг харсан нь долоон хоногтоо азтай байх нь, барж хороосон нь жилдээ хийморьтой явах нь хэмээн бэлгэшээдгийн учир юунд байдаг юм бол. Амьтны амийг хороож нүгэл үйлдэхэд аз хийморь сэргэдэг гэжүү? Ижил тэнгэртэйд нь үзэгдэж, илүү тэнгэртэйд нь алагдъя гэж чоно тангарагласан гэдэг.Чулуугаар нэг л удаа цохиулсан бол сэтгэл гутарсаар хорвоогоос хальдаг хийморьлог амьтан шүү хэмээн Монгол түмэн ярьдаг.Чоно шиг санаатай ч гэж ярих. Ингээд бодоход  чононы тэнгэрлэг эрэлхэг чанарыг монгол хүн үнэлдэг ажээ. Говь-Алтай аймагт чононы талаар яригдах олон сонирхолтой домог, үлгэр, болсон явдал, хошин шог ярианаас хэсэгчлэн сонирхуулахаар бэлтгэлээ.


                                                             Чонын үг
-Ай чааваас энэ хүн гээчийн алган чинээ улаан нүүрнээс гал бутраад байх юм. Түүнээс биш эр хонины чадалгүй амьтан юм даа гэж хэлдэг гэнэ.
                                               Чонотой мэндэлсэн нь
Намрын орой харанхуй бүрэнхийгээр малаа сааж байгаа нэгэн эмгэн хувинтай сүүгээ юүлэхээр гэртээ орж ирвэл баруун талд нь нэгэн хүн сууж байна гэнэ.Сайх хүн их л уртаар эвшээлгэхэд,эмгэн ядарч яваа хүн байна даа зайлуул гэж бодоод:
-Та сайн байна уу? гэвэл
-Нөгөө хүн зөөлхөн сөөнгө хоолойгоор улиад үүд рүү явсан нь өвгөрч зөнөсөн чоно байсан гэнэ. Аливаа амьтныг нас дарнаа гэдэг мөн ч хэцүүхэн ажээ.  
                                                   Чоно гүзээнд хайртай
Чоно барьсан малынхаа сэвстэй гүзээг хэзээ ч хөндөж хагалдаггүй гэнэ. Учир нь үүр ноохойд нь аюул тулгарахад бэлтрэгээ гүзээнд хийж зөөдөг байна. Иймд барьсан амьтныхаа гүзээг сэвстэй  нь бүтнээр нь орхидог ажээ.
                                                    Чонын ухаан
Чоно барих ан амьтнаа ихэвчлэн уух усан дээр нь отож байж барьдаг аж.Тэгэхдээ уг амьтныхаа эсрэг чиглэлээс ирж отож байгаад усаа уугаад  гарсны дараа хөөж барьдаг байна. Учир нь ус уусан амьтан  тайван удаан болдог ажээ. Чоно ”гүн” хүний ухаантай ард түмэн ярьдаг.
                                                         Чоно оточ
Чоныг байгалийн ан, мал, амьтны сул дорой, өвчтэйг нь барьж иддэг учир  халдварт өвчнийг бусдад нь тархаж устахаас сэргийлдэг байгалийн эмч оточ хэмээн үздэг.Тэгэхдээ хүн төрөлхтөн олон мянган жил чонотой тэмцэлдэж мал, амьтны хоёр талаас нь хооллосоор өнөөдөр ч хамт л явна. Хойшид ч хамт байх болно. Чонын биенээс хаях юм байхгүй, эмчилгээний чанартай гэж эмийн болон домын  сударт тодорхой тэмдэглэсэн нь бий. Чонын шагай хүлэг морь,эр хүн хоёрын биенд явахад хийморьтой сайн. Шээс боогдоход чонын шагайг үрж усанд буцалгаж ууна. Хоол шингэхгүй бол чонын хатаасан ходоодыг нүдэж тунгаар хэрэглэ. Чонын хэл, багалзуур, хоолойн өвчинд сайн тул багалзуураар домнож, хэлийг нүдэж хоолойгоо зайлбал эдгэнэ. Уушиг муудвал чонын өөх,тос,махыг хэрэглэнэ гэх мэтчилэн олон зүйлийг тэмдэглэсэн байна.
                                                  Чоно бугуйлдсан нь
Тонхил сумын “Зүйл” багийн малчин Р.Сэсээр хоёр удаа чоно бугуйлдаж агнажээ.Тэрээр үзсэн чоноо хэвтүүлчихээд салхийг нь тааруулж очоод босгон хөөж бугуйлдан,бугуйлын гогцоо чангармагц угз татан унагаад эргэн давхидаг байна. Хоёрын хооронд муу шорноос \буунаас\ дориун бугуйл дээр гэж Р.Сэсээр ярьдаг байна.
                                               Чоно үүрэндээ өлзийтэй
Монголчууд чоно үүрэндээ өлзийтэй гэдэг. Үүрнийхээ орчмоос ав хийдэггүй бөгөөд үүрэнд нь орсон хүнийг барьж ноцдоггүй гэдэг. Ирвэс бугуйлдан барьж байсан Тонхил сумын “Бүс уул” багийн малчин Г.Батхүү, Ч.Ишдорж нар бэлтрэг суйлахаар чонын үүрэнд очоод Г.Батхүү нь үүр рүү оржээ.Эргэж дохио өгч байсан Батхүү чимээ тасарч Ишдорж айж эхэлжээ. Батхүүг үүр рүү ороод шүдэнз зурахад нэгэн  том чоно архирч урдаас нь мөлхөж гэнэ. Батхүү шүдэнз асааж шороонд хатгасаар ухарч, чоно ч урдаас нь мөлхсөөр байж. Үүрний ам уужран гэгээ тусахуйд чоно ухасхийн Батхүүтэй чихцэлдсээр гарч зугтжээ. Чоно үүрэндээ өлзийтэй гэдгийн нэг жишээ энэ ажээ.

                                                      Чоно утсан нь
1950-аад оны эхээр Дарви сумын харъяат Т.Дэлдгээн  Хүйсийн говьд мориор чоно хөөж яваад үүрэнд нь оруулж баахан харганаар бөглөөд утжээ. Маргааш нь ах Цүлтэмийнхээ хамт ирж малтаж байтал утуулсан чоно нь үхээгүй толгой нь гараад ирж. Дэлдгээн ч хөлөөрөө хоолой өөд нь жийж, ах Цүлтэм нь уургалан боож алж байжээ.

                                                             Шаалуу хүү
Бэлтрэгээ суйлуулах, агнуулах зэргээр олон удаа үрийн хагацал үзсэн чоно нялх хүүхдийг хулгайлж тэжээсэн тухай олон домог байдаг.Чонын хайрлан тэжээсэн хүүхдийг Шаалуу хүү гэнэ. Шаалуу хүү дөрвөн хөллөж явдаг,түүхий мах иддэг,чоно шиг ульдаг ажээ. Ийм түүх дурсамж олон газар яригдсаар байдаг.

                                                            Хурдан анчин
Цээл сумын Дэрстэй багийн өвгөн  Х.Сүрэнхүү залуудаа их хурдан байжээ.Тэр нэг удаа хавхтай чонын мөр хөөж яваад тааралдтал нөгөө чоно нь хөлөө таслан зугтжээ. Сүрэнхүү гуай хөөж гүйцээд сүүлдтэл чоно эргэн дайрахаар нь хутгалаад нөгөө талд нь үсрэн гарчээ. Ингэж дайрах болгонд нь хоёр талд нь ээлжлэн гарч хутгалсаар алсан гэдэг.

                                                Чоно агнаж депутат болсон нь
Төгрөг сумын “Төгрөгийн эх “багийн ард Гончиг гуай олон чоно агнасан учир 1951 онд Төгрөг нутгаас анхны АИХ-ын  депутатаар сонгогдож байжээ.

                                                   Амьдаар нь өвчжээ
Цогт сумын Жанжинсоног хэмээх өвгөн өөрийнхөө малыг идсэн чоныг мориор хөөн уургалж бариад амьдаар нь арьсыг нь хуулж байжээ.Чоноо өвчиж дуусаад:
-Чи миний малыг ингээд идэж бай гээд тавьсан чинь хоёр гурван хөтөл даваад шар мах нь хатахаар үхэж байсан шүү гэж ярьдаг гэнэ.
 

                                                         Овсгоотой  анчин
Дарви,Тонхил сумдад сум нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан “Сургууль ах”хэмээх Д.Дашхүү 50 настайдаа 50 дахь чоноо агнаж байжээ. Огцом газрын өөд зугтаж яваа чоныг гэдэргээ харж хэвтээд хоёр хөлөө өргөн буугаа дээр нь тавиад буудан агнаж байжээ. Тавин долоон чоно агнасан Дашхүү ийм л овсгоотой анчин байжээ.
 

                                                                  Дом   
Чоныг хүмүүс боохой, том амт, бөөн саарал, хээрийн нохой, жоодгой, нохой ноосон, оймсон толгойт гэх зэргээр нутаг нутагт өөр өөрөөр цээрлэн нэрлэдэг. Тэгвэл чонын арьснаас хар амыг нь битүү зүсэн авч хатаагаад гэр орондоо байлгавал хар,цагаан хэл ам түүгээр өнгөрдөг гэдэг домог бий. Мөн хүүхэд нь тогтдоггүй айлын хүүхдийг өлгийдөн хатаасан хар амаар оруулж домновол тогтдог гэнэ.

                                                            Уламжлал
Төгрөг сумын Хүрэн гол багийн харьяат Ш.Баяжих Дугуйн далан гэдэг газар мориор чоно хөөж явдал дундаа дөрөөгөө сугалан цохиж алжээ. Энэ нь морьтон түмний чоно авладаг уламжлалт арга гэнэ.

                                                  Чоно хүнийг таньдаггүй
Хүн намайг харахаараа чоно,чоно гээд  таниад дуудаад байх юм. Би хүний нэрийг нь мэдэхгүй юм гэж чоно хэлдэг гэнэ.
Ш.Цоодол

Montsame