...Цэрэг дагахаар
Тэрэг дага!!!   \Социализмын үед бий болсон ардын хэлц үг\

Энэ л богинохон хирнээ нилээн гүн гүнзгий логик агуулгатай афоризмыг чухамхүү яг хэдийд гарсаныг, хэн гээч бэлэн цэцэн үгтэн анхлан айлдсаныг эдүгээ цагт хэн ч бүү мэд агаад, ямар боловч цэргийн дарга, жолооч хэмээх тухайн үеийн шинэ цагийн монголдоо л шинэхэн хоёр мэргэжлийн эрчүүлийг охид, бүсгүйчүүл ихэд шохоорхон, тэдний харцанд өртөж, хайр ивээлд нь орчихвол нэгэн насны хэрэг бүтэж, ёстой л нэг тэнгэрийн умдагийг атгачихсан мэт санадаг байсан тэр л социализмын үед гарсан үг байх нь гарцаагүй. Харин яагаад гялгар товч, өлзий хээт мөрдэс, дамран малгай болсон жавхаалаг цэргийн даргыг бус одоогийн хэллэгээр жирийн л нэг тостой хар жолоочийг сонго гэсэн нь бас л учиртай л байсан байж таарах бөгөөд өнгөрсөн зууны гуч, дөчөөд оны үед оросын коментерний удирдан чиглүүлсэн харгис тулгалтаар геноцед үйлдэн, монголын боловсролтой гэгдсэн болгоныг болон өсөх ирээдүйтэй гэсэн цэргийн дарга нар, офицеруудыг худалч хүнд толгой дараалан хоморголон, үй олноор нь хэлмэгдүүлснээс үүдэлтэй байж хэдийвээр болох ч, хожмын хойно дал, наяад оны үед арми дагасан офицеруудын охидуудын амьдрал бас ч гэж ихэд хэцүүрхэлтэй.

Би бодолд автанхан, бага залуу насаа дурсанхан суунам. Эдүгээгээс яг л гучин намрын тэртээх аз жаргалтай, бас гүн айдастай \”Гүн айдастай” байхын учир нь “дэг, диаграмм” хэмээх нэгэн бодлын магадгүй ямарч утга учиргүй зодуур, нүдүүр, харгислал, нөгөө талаар эр хүнийг эр хүн шиг болгон хатаан, хатуу хүтүүг сөрөн зогсох бие сэтгэлийн асар их хат өгөн хатуужуулсан амьдралын их сургууль ч юмдаг уу даа. Энэ талаар би дээр үед бичиж байсан даа.

Хэрвээ сонирхвол: “С.Б.Бат-Эрдэнэ: ДИАГРАММ” гэсэн түлхүүр үгээр гүүгэл агаагаас хайлт хийхэд гараад ирэх байхаа хө\ тийм л нэгэн цаг үе, өөрийнхөө арван зургаахан настай, гэнэн цайлганхан хүүхэд насыг дурсан санан, “Хмм, дахиад арван зургаатай ч болоосой” хэмээн туулсан амьдралдаа алдсан алдаа болгоноо чадвал оносон оноо болгон хувиргамаар ч юм шиг нэгэн эгдүүтэй бөгөөд адармаатай бодолд автан,  алдсан алдаа болгоноо бодохдоо өөрийн эрхгүй гуниглахдаа гуниглан, шоолон жуумганахдаа мушийн инээмсэглэж, оносон оноо болгоноо дурсахуйд бардамхан сэтгэл минь “Чи чинь Баагий шүү дээ! Чамаас өөр хэн ч тэгж чадахгүй л...” хэмээн өөрийгөө ихэд бодон омойтон суунам.

...Би ажлаасаа гэртээ ирэхдээ жинхэнэ эрх чөлөөг мэдэрдэг. Миний гэр, миний хувьд өөрийнхөө эрх дураар байж болох цорын ганц орчин, бас цорын ганц боломж. Би ажлаас ядарч, гэртээ ирээд усанд орж, хоолоо хийж идээд, зурагтынхаа өмнө, эсвэл компьютерийнхээ ард сууж байхдаа л өөрийн үнэ цэнэ болон эрх чөлөөг жинхэнээр мэдэрнэ. Би гэртээ юу хүссэнээ л хийдэг.

Яагаад гэвэл энэ миний л гэр
Бид өөрийн гэртээ ямар ч өнгө будаг, зусар зулгуй үггүй өөрийнхөөрөө байдаг. Бид хэн нэгэнд таалагдах, хэн нэгэнд сайн хүн гэдгээ нотлох, хэн нэгэнд сайхан харагдах гэж хичээхгүйгээр зөвхөн өөрийнхөө үнэн төрхөөр байх боломж нь бидний гэр. Бид өөрийн гэртээ л яг эхээс төрснөөрөө, өөрийн  төрөлх араншингаараа, өөрийн хүсэл мөрөөдлөөрөө байж чаддаг. Тэгэхээр бидний гэр орон бидний эрх чөлөө.

Хүн болгон их мөнгөтэй болохыг хүсэцгээдэг. Зарим нь өөрийн хэрэгцээгээ хангах, нөгөө хэсэг нь их мөнгөтэй болж хүссэн бүхнээ худалдан авах хүсэлтэй. Ажаад байхад, энэ дэлхий дээр амьдарч байгаа бүх хүн учиргүй баян болж чаддаггүй, тийм боломж ч үгүй аж. Гэвч дийлэнх нь их мөнгөтэй баян болохыг хүсч, үүнийхээ төлөө сайн муу олон үйлийг үйлдэнэ.

Ардчилал ялснаас хойш, гадаадад зочих боломжоо ашиглан, олон олон монголчууд гадаадын олон оронд  зорин очиж байгаа. Цөөн хэсэг нь эрдэм сурч өөрийгөө хөгжүүлэх гэж, дийлэнх хэсэг нь их мөнгө олж амьдралаа дээшлүүлэх хүслээр ийн зорих аж. Гадаадад л гарвал, монголд байгаагаасаа их мөнгө олж "баяжин", амар хялбараар амьдарч болох мэтээр хүмүүс төсөөлдөг.

Хүмүүс бид бие биедээ дурлаж, улмаар гэрлэсэн цагаасаа "хадмууд"тай болцгоодог. Энэ мөчөөс өөрсдөө ч "хүргэн", " бэр"  гэсэн нэртэй ч болцгооно. Хайрлан хүндэлж, шүтэж биширдэг зүйлийнхээ тухай дуу шүлэг зохион, магтан дуулцгаадаг монголчууд, хадмын тухай тэгтлээ магтан дуулж, шүлэглэдэггүй нь нэгийг бодуулж, хоёрыг сануулах мэт.

"Хадмын хаяа түшсэн миний харцыг яагаад татаад байнаа" гэсэн үгтэй шалигдуу эрийн марзандуу, "сэтгэлд хүрсэн сайхан таныгаа айлын бэрээс харамлахгүй байж чадахгүй нээ"  гэсэн үгтэй шаралхуу, хартай бүсгүйн санааширсан дуу ихэд дуулагдана.

Хүний амьдралд ээдрээтэй, шийдэхэд төвөгтэй, мухардалд оруулсан олон асуудлууд тулгардаг. Тийм үед, энэ байдлаас гарах ямар ч гарц үгүй мэт санагдаж, сэтгэл нь шаналж, "хорвоо ямар хатуу энэрэлгүй болох" тухай, "өөрт нь тулгарсан энэ зовлонгоос хүнд хэцүү нь үгүй мэт" санагдах нь бий. Энэ үедээ өөрийн сэтгэлээ захиран тайвшруулж, өөр олон зүйлтэй харьцуулан жишиж, ямар нэгэн боломжийг олг харах хэрэгтэй болдог. Эс тэгвээс, энэ мөчид гаргасан буруу шийдвэр, хийсэн буруу үйлдэл нь, эзнээ насан туршдаа харамсаж, бүр ч ихээр зовж шаналах байдалд хүргэх тохиолдол буй.

Зовлон гэдэг
-Саяхан БНХАУ-д хар тамхины хэрэгт холбогдон, хоригдож буй Байгалмаа гэдэг монгол бүсгүйн тухай, түүний гэр бүлийнхэнтэйгээ уулзсан тухай интернетэд тавигдсан бичлэгийг олон хүн үзсэн.

...Нэг удаа найз минь Монголоос "Чингис" архи явуулжээ." Идээний дээж "  хэмээн бэлэгдэж, сэтгэлээсээ өгч явуулсан юм болохоор хэрдээ л баярлаж, найзуудтайгаа хувааж " хүртэв". Ууж дууссаны дараа хоосон шилийг нь хаях гэтэл, гэнэт нэгэн зүйл бодогдов. Шилний гадаргуу дээрээс намайг цоо ширтэх их хааны хөргийг харахдаа "их хаанаа ингээд л харийн хогон дотор хаяж болно гэж үү" хэмээн халамцсан сэтгэлдээ бяцxан "омогшив". Тэр удаад хаяхаа азнаж, шилийг нь хадгалсан боловч, хэд хэдэн ийм "цуглуулгын"  дараа, хоосон шил хадгалаад байлтай биш, бүгдийг хагалж жижиглээд хогийн саванд хаях санаа төрсөн юм. Их хааныхаа дүрийг хогтой холихгүй гэсэн арга юм даа...