|
Эр цэргийн алба
Эх орны албаа хаагаад
Хугацаатай алба дуусч
Хуйхтай үс ургах цаг ирж, ард амьдралдаа орж, авгай аван амьдралаа төвхнүүлж эхлэв ээ. Тэр үед "Хал цэрэг, халуун сав хоёр хэврэг" гэж яригддаг ч бас "Халагдсан цэрэг, халуун сав хоёр үнэтэй" гэгддэг байлаа. Хүний ганц охинтой суусан миний хувьд бэлэн юман дээр буучихаж байгаа болохоор тэр үеийн ёсоор "хоёр талаасаа ганц, ганц чамдаантай нийлж" бүхнийг өөрсдөө бий болгох шаардлага гарсангүй. Харин манайх гэдэг айлд давын түрүүнд халуун сав гээч юм асар их хэрэгцээтэй байлаа.
Уг нь ч гадар нь зэвэрч зарим газраараа цоорч хуучирсан, халуунаа барихаа байсан ганц муу хятад халуун сав байх ч өглөө ажилд гарахдаа чанаад дүүргээд гарсан цай орой ажил тараад ороод ирэхэд нэг муу мөлүүхэн юм байх, заримдаа ч бүр гашилчихсан ч байж мэдэш. Хүргэн хүүгийн хүчийг үзүүлж өнөө муу хуучин халуунаа барихаа байсан халуун нэртэй бүлээн савыг нь халж, ганц шинэ халуун савтай болгочих гэсэн чинь ёстой бардаггүй даваа тэр болдог юм даа. Уг нь хямдхан, ердөө арван тавхан төгрөг боловч, хаа нэгтэй худалдаанд гардаг ч тэр дороо л оволзоод, цөөн хэд нь наашаа алалцуулж бужигнуулаад, ихэнх нь ар өврийн хаалгаар захын хэдэн дамчидад оччихдог болохоор өдөр нь ажилтай мань мэт нь олж авч чадахгүй, дэлгүүрт танил талгүй хүмүүс зах гарч хайгаад ч халуун сав аваад гарч яваа хүнтэй тааралдах ч зах дээр халуун сав зарж байгаа хүн харагдахгүй, үгүй ядаж л арван төгрөгний үнэтэй дотор "запас" нь ч олдохгүй, үгүй мөн сонин цаг үе байсан юм шүү.
Халуун савтай болох нэг арга бол сайн ажиллаад шагнуулах байлаа. Гэвч тийм боломж хомсхон гэдэг нь ойлгомжтой. Хэдийвээр цэргээс халагдаад урь нь ажиллаж байсан хуучин үйлдвэртэй орсон ч бүтэн жил, үгүй ядаж хагас жил ажиллаж байж л анхны шагналд хүрнэ. Ер нь тэр үед нэг бол "Хөхөө гэрлэх дөхлөө" -гийн Хөхөө шиг элдвийг сэтгэдэг гаажтай гарууд нэг манддаг, аль эсвэл дарга даамлуудад долигонон долдойдогчид, долдой гарууд дээшээ мандан нэг ёсондоо "төрчихсөн амьтан" болдог байсан гэхэд хисдэхгүй. Миний хувьд тэгж Хөхөө шиг элдвийг сэтгэх тийм гаажтай, гавал толгой байхгүй учир "төрөх"-ийн тулд долдойдох зам л үлдэх нь тэр. Хүн шиг амьдарч, айл шиг айл болохын төлөө, үгүй ядаж хадмууддаа ажил үйлс сайтай, сайн хүргэн болж харагдахын тулд жаахан ширэн нүүрлэхээр шийдэн хэний хөлд хэрхэн суухаа бодлоо. Удаан ч бодох шаардлага гарсангүй, ТМС төгсөөд ирж байхад Дарханы полийг (Политехниккум- Одоогийнхоор бол коллеж) төгсөөд хамт нэг цехэд хувиарлагдан, нэг ээлжинд хоёр жил хамтдаа бужигнан ажиллаж, үерхэн нөхөрлөж байсан үеийн Баагий маань, номын дууг нь сонсож, ногоотой шөлийг нь хүртсэн юм гэсэндээ өнгөрсөн хавар ээлжийн ахлагчаас мест ахин цехийн мастер болон томорч, харин манай ээлжийн дарга маань цехийн дарга болчихсон байлаа. Номын дуу сонссон залуу хүн өөр ажгуу.
Цехийн мастерийн маань яриа хөөрөө нь ч, биеэ авч явах нь ч хуучнаасаа өөрчлөгдөн, шахмал хиймэл хоолойгоор албархуу ярьж, үе үехэн зангиагаа донжтой гэгч нь засах нь бас ч гэж хөөрхөн сүрдмээр. Харин цехийн дарга маань яг л хуучин хэвээрээ, ээлжийн дарга байсан тэр л үеийнхээрээ, яаг янзаараа бидэнтэй нийлж бужигнан, зандарч загнахдаа загнаж, зааж зөвлөхдөө зааж зөвлөж, тоглоом шоглоомоор хүн явуулахдаа гааруу, гялав шалав гэсэн гялалзуур өнөө л хэвээрээ гялалзаж байлаа. Үеийн юм, үерхэн нөхөрлөж явсан юм гээд мастертаа долдойтох санаатай саймширч ядаж байтал нэг л өдөр цехийн дарга маань хүний чөлөөнөөр хоёулахнаа байхдаа "Чи хө, тэр цехийн маасчарыг дагаж далдайгаад ч юм олж долоохгүй дээ, цэрэгт явахаасаа өмнө манай ээлжинд байсан хөөрхөн ажилсаг гялалзуур хүү байхаа байжээ чи. Урьдынх шигээ ажилдаа сэтгэл гаргаад, үнэн сэтгэлээрээ явбал ч уг нь чи юманд хүрэх л хүү дээ" гэж палхийтэл авдаг юм даа.
Миний ичсэн гэж, бодвол нүүр гал гартал улайсан байлгүй. Ингээд долдойдох хүсэл маань ичих булчирхайд минь дийлдэн мөрөөрөө ажлаа хийсэн шиг хийгээд явж байтал нэг л мэдэхэд октябрийн баяр болж, баярын хуралд сууж байтал ажил үйлсээрээ тэргүүлж яваа тэргүүний сайчуудыг шагнан, нэрсийг дуудаж явтал "... цехийн машинист Б.Бат-Эрдэнийг баярын бичиг, үнэ бүхий зүйлээр шагнав" гэхэд чихэндээ ч итгэсэнгүй. Дэргэдэх нөхөд баяр хүргэн гар барихад нүүр улалзан, суудалдаа доошоо навтайн шигдэж алийгаа алдаж байтал нөхдүүд"Хүүе очиж шагналаа аваач ээ" хэмээн түлхэх нь халаг хөөн гаргахад арай хийн тайзан дээр гарч бушуухан баярын бичгээ аван эргэж билээ. Хурлын дараа няраваас очиж үнэ бүхий зүйлээ авахаар явж байхад ганган улаан халуун сав нүдэнд харагдаад л тууж хүрсэн арван ширхэг орос барааны саван байдаг байгаа. Авсан гээд гарын үсэг зурахдаа харвал "Халуун сав","Халуун савны запас", "Эдийн саван 10ш", Эдийн саван 5ш" (Тэр үеийн дотоодын эдийн саван дөчин мөнгөний үнэтэй ч тослог ихтэй, хурдан уусамтгай, өнгө оруулахдаа муу саван байснаас нэг төгрөгний орос эдийн саван ч жинхэнэ шагнал мөн байсан юм) гэсэн дөрвөн хүснэгтийн дээрээсээ гурав дахь дээр нь яах аргагүй миний нэр байсан юмдаг. Дотроо чамлангуй ч дөрвөн зуу гаран ажиллагсадаас хорь хүрэхгүй хүн шагнуулсаны нэг нь болсондоо сэтгэл бас ч гэж өег ажгуу. Хувцасныхаа шүүгээнд шагналынхаа саванг хийхээр цехрүү явахад халуун саваар шагнуулсан засварчин залуу халуун саваа дайхад л сая хаанаас хэрхэн халуун савтай болохоо гэнэт ухаарч билээ. Муу хүний ухаан үдээс хойш гэж, ганц аварга нагацыгаа өмнө нь санадаггүй. Тэгээд угийн уулгамч, ямр нэгэн юм санахаараа шууд л ажил хэрэг болгоод эхэлдэг тэр л зангаараа баярын үдэшлэгт орж хөлсөө гартал бүжиглэж авна даа гэж бодож байсан хүн чинь, шууд л болин жижүүрийн утсаар нагацынх руугаа яривал нагац маань өөрөө байж таараад гуйлтыг минь сонссоноо "Мөнгө төгрөг гээд хэрэггүй ээ, тийм хэрэгтэй юм бол ах нь дүүдээ бэлгэлчихье" гэснээр улсын аварга жолооч нагац ахындаа очиж амбаарт нь дөрөв, таваараа байсан (нүдэнд ил харагдсан нь л тэр шүү дээ) халуун савнаас өнгө шилэн, улаан эрээн цэцгэн хээтэй халуун сав аван, үйлдвэрээсээ шагнууллаа гээд л орж байж билээ.
Тэгээд л түүнээс хойш муу баярын бичиг, сайшаалын үнэмлэх, диплом, үнэ бүхий зүйлийг ч ёстой нэг цуглуулах шиг л болсон доо. Баяр болгоноор л нэр минь шагналын нэрст дурайж, "баярын бичиг, үнэ бүхий зүйл", "Сайшаалын үнэмлэх, мөнгөн шагнал" авч л байдаг, өгч л байдаг болон хувирч, өнөө хайгаад олддоггүй халуун сав гэрт маань хар цай, сүүтэй цайныхаараа ширээн дээр зэрэгцэж, цаана нь авдранд шинээрээ нэгийн зэрэг мөн запастайгаа хав дараастай хадаглагдаж байдаг болоод, халагдаад яг нэг жил болоход үйлдвэрийн хүндэт самбарт хөрөг маань өөдөөс малийтал инээмсэглэн ширтэж, элдэв шагнал авахдаа ичиж, зовохоо ч болчихсон байсан нь, дээшээ татах татаас санамсаргүй байхад шал өөр өнцгөөс гарч ирсэнийх байлаа. Цехийн даргадаа баалуулаад ичиж үхэхээ шахсаны дараахан, нэг их удаагүй байхад юмдаг. Ээлжит эвлэлийн үүрийн хуралд суугаад хурал тарахыг тэсч ядан хүлээж байтал эвлэлийн хороон дарга "... цехийн машинист Бат-Эрдэнэ хурлын дараа үлдээрэй" гэхэд нь лайтай новш чинь надаар яах гээд байгаа юм бол доо, хэмээн дотроо уцаарлангуй ч шууд гөжөөд гараад явчихаж чадалгүй үлдсэнээр л "төрөх" замдаа орж эхэлсэн юмсан. Эвлэлийн хороон дарга маань хоёулахнаа үлдсэнээ:
-За чи чинь цэрэгт эвлэлийн үүрийн дарга байсан гэсэн үү? Тодорхойлолтон дээр чинь тэгж байна билээ. Чи чинь (Чи чинь- юм л болгон ингэж нэг сүрхий албархуу ярьдаг залуу байлаа) барилгын цэрэгт алба хаасан байхаа, алба хаасан ангийнхаа эвлэлийн хороон даргаас тодорхойлолт аваад ирж чадах уу? гэж байна. Нэрэлхүү зан маань хөдлөн наанаа :
-Та өөрөө эвлэлийн шугамаар албан ёсоор авсан нь дээр биз дээ гэсэн ч дөнгөж салаад л алба хаасан анги руугаа гараад таваргачихав. Ангийн эвлэлийн хороон даргынх офицерүүдийн хашаанд байдгийг мэдэх болохоор шууд гэрт нь тууж орвол каринтин дээр манай салаан дарга байсан нөхөртэй хоёул яг сайхан ууж таарч, өвөртөлж орсон "Хүлэг" архиа задлан гурвуулаа нийлсэнээр ямар тодорхойлолт хийлгэх нь ч ойлгомжтой болж, зорьсон хэргээ биелүүлээд буцсанаар тэгж "төрөх" замдаа шуударсандаа.
Аргын тооллын нэгэн мянга есөн зуун наян есөн гарлаа. МХЗЭ-ийн 19-р их хурал угтсан өндөр бүтээлийн жилийн социалист уралдаанд авсан үүргийн биелэлтээ дүгнүүлвэл нормоо 138% -иар давуулан биелүүлж, эвлэлийн их хурлын төлөөлөгчөөр сонгогдох болзол хангажээ. Эвлэлийн хороон дарга маань баяр хүргээд дээшээ "Чамайг эвлэлийн төв хорооны шагналд тодорхойлчихсон байгаа шүү" гэснээс хэд хоногийн дараа эвлэлийн төв хороон дээр дуудагдаж, эвлэлийн хороон даргатайгаа хамт очин тухайн үед МХЗЭ-ийн Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга асан Л.Түдэв гуайгаас МХЗЭ-ийн Төв Хорооны "Тэргүүний ажилчин залуу" алтан медаль гардан авч хөл газар хүрэхгүй л гүйж явсан юм. Тэр ондоо эвлэлийн их хурал угтаж зохиогдсон "Хүүхэд залуучуудын урлагын их наадам"-д мөн л амжилттай оролцон хотоос шалгарч улсад орон бас нэг "Мөнгөн медаль" дэмбээдчихдэг юм даа. Яс юман дээрээ бол сайн ажилладагтаа ч биш урлаг уран сайханаар хамт олныхоо нэрийг тахалдаг байсан минь л ер нь дээш нь татуулах шалтаг байсан л даа. За тэгээд цагийн салхи эргэчихээгүй хэвээрээ байсан бол, нэгэнт төрөөд эхэлчихсэн тэр эрчээрээ яваад байсан бол өдийд цээжин биеэ өвч бүрхдэггүй юм гэхэд ямартай ч зүрхэн талдаа сум орохооргүйгээр хэдэн паалантай төмрөөр хуягалчихсан байх байсан биз. Харин тэр хоёр паалантай төмрийнхөө сүүлчийн авсан цагаанд нь илүү хайртай байсан ч өөрийн хоёр паалантай төмрөө ерөөд оны хямралын үеэр насаараа "улс, эх орондоо хөдөлмөрлөсөн" аавынхаа "Алтан гадас", "Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон" тэргүүтэй, ойн медаль голдуу нилээд хэдэн паалантай төмөртэй нийлүүлээд мөн л насаараа "улс, эх орондоо хөдөлмөрлөж" халуунд нь халж, хүйтэнд нь хөрч явсаар биегүй болсон муу ээжийнхээ долоо хоногын эм тарианы мөнгөнөөс өгч орхисон нь социалист гэгдэж байсан тэр шогтой нийгмийн одон медалийн жинхэнэ үнэ цэн нь ажгуу. Тэр ерөөд оны үеийн хямралыг хэн ч хэзээ ч хямрал гэж яридаггүй, зөвхөн "шилжилтийн үе" гэдэг байсан нь бодвол тухайн үедээ хүмүүсийн сэтгэлийг хямраахгүй гэсэн л бодлого байсан юм болов уу даа. Уг нь ч гарцаа байхгүй эдийн засгийн лут хямрал болсон л доо. Мөнгө нь байгаад авах бараа нь байхгүй, дэлгүүрийн лангуу хов хоосорч, лангуун дээр ганцхан боодолтой бор давс л байх ч дэлгүүрийн тасаг бүрт нь худалдагч нар нь хийх ажилгүй худлаа хов яриад сууж байгаад цалинжаад явчихдаг үнэхээр сонин цаг үе байж билээ.
За тэгээд шагнал заавал байх хэрэгтэй юу? Шагнал байх хэрэгтэй, байх ёстой л. Гэхдээ хамгийн гол нь нүдээ олсон шагнал байх хэрэгтэй хавтгайрсан шагнал бол огт хэрэггүй. Чин үнэнийг хэлэхэд манайхан дэндүү туйлшрамтгай л даа.
Ямарваа нэгэн шагнал хамгийн эхний удаа жинхэнэ утгаараа шагнал нүдээ олж хэрэгждэг ч хоёр дахь, гурав дахь жилээсээ эхлээд л мөн чанар, утгаа алдаад завхраад л эхэлдэг. Адгийн наад захын жишээ гэхэд л Пентатоник наадам байна. Анхны болон, хоёр дахь жилдээ үнэхээр сүрлэг, ёслол төгөлдөр болж элдэв номинацуудад нэр дэвшигчид нь ёстой нүдээ олж, хүртэх ёстой эзэндээ хүрч байснаа гурав дахь удаагаас нь эхлээд жинхэнэ чадалтангуудаа олохоо байж "Нодлин жил энүүнд өгсөн юм чинь, энэ жил тэрүүнд өгнө" гэх маягаар дүгнээд эхэлсэнээр Никитон, Хурд гээд чадалтай хамтлагууд оролцохоос талгалзаад эхэлж байх жишээтэй. Нэг иймэрхүү.
Тэгвэл шагналыг яаж утгыг нь алдуулахгүй байж болох вэ? Тэгж болох уу?
БОЛНО!
Яаж тэр вэ? Уг нь ч ядах юмгүй мэт санагдана. Нэгэнтээ л хуучны юм ул болж, шинэ юм зул болдог тэр л жамаар феодалын нийгмийн үеийн чулуун жинс, тогосын отогийг улаан оросын "Байлдааны гавъяаны одон"- гоор хамгийн анхлан Сүх жанжин, Ардын Хатанбаатар Магсаржав, Чой- Балсан гурав энгэрээн цоолсоноор далан жил замнасан социализмын үеийн одон медалиуд бий болон тэр далан жилдээ нэгэнт хийдгээ хийж, хэргээ гүйцээсний учир халах цаг нь нэгэнт болсоных, одоо нэгэнт утгаа алдаж хавтгайрсан хуучны социализмын үеийн цол гуншин, илүү дутуу гавъяат, баатар энээ тэрээгээ тас мартаж орхиод нэгэнтээ ардчилалын замаар замнаж эхлэхдээ бий болгосон "Эрдэнийн очир" одонгоо яагаад "Төрийн шагнал" болгож болохгүй гэж???
Болгох болгохдоо яагаад маш хатуу болзолтойгоор жилд ганцхан хүнд олгоод явж болгохгүй гэж??? Яагаад баяр болгоноор бөөндөөд байхгүйгээр гарцаа байхгүй улс орондоо маш их хэрэгтэй зүйл хийсэн ганцхан хүнд жилд нэг л удаа олгоод явж болохгүй гэж??? Зарим жилд нөгөө уралдаан заралчихаад "Уралдаанд түрүүлэх бүтээл ирсэнгүй учир хоёр дугаар байранд..." гэдэг шиг энэ жил "Төрийн шагнал"-ын болзол хангах хүн гарсангүй гээд өнжөөд явж яагаад болохгүй гэж??? Яагаад "Төрийн шагнал" авах ганц хүнийг жилдээ нэг удаа бүх ард түмнээрээ хэлэлцүүлээд саналыг нь аваад явж болохгүй гэж???
Шагналд ингэж л харам хандвал үнэхээр хийж бүтээсэн юмтай авах ёстой хүн нь авна уу гэхээс биш, би тэдэн жил ажилласан юм чинь энэ жил "тийм шагнал" гэж горьдогсод байхгүй болж яваандаа зөв гольдролдоо орох болов уу гэж мунхаг би бодном. Харин эрхэм уншигч авхай нар ямар бодолтой байна даа?
С.Б.Бат-Эрдэнэ. Япон, Ивай 2009-06-24
| АНУВашингтон ДС, Нью Йорк, Чикаго, Денвeр, Сан Франциско, Лос Анжелос, Сиатл, Техас, Бусад, Канад |
АЗИМонгол, Япон, Хятад, Солонгос, Сингапур, Хонг Конг, Австрали & NZ |
ЕВРОПИх Британи, Ирланд, Бельги, Герман, Чех, Норвеги,Франц, Турк, Польш, Орос, Швед |
|
Электрон бараа
