|
За даа, хүн дуурайгаад нэгэн кинонд шүүмж бичих гээд үзье. Гэхдээ ах эгч, аав ээж, эмээ өвөө гээд өвгөд дээдсийнхээ хийж үлдээсэн бүтээлд биш, одоо ид хийж бүтээж яваа уран бүтээлч залуусынхаа хийсэн нэгэн кинонд шүүмж бичихээр шийдлээ. Үзчихээд дуугүй суугаад байж арай л болмооргүй санагдаад тэвчсэнгүй хө.
Мэдээжийн хэрэг кино үзэх дургүй хэн л байв гэж. Би гээч хүмүүн ч мөн л бусдын адилаар кинонд, тэр дундаа дэндүү үнэмшилтэй мэтээр хийж чаддаг Холливудын- адал явдалт кинонд нугасгүй нэгэн. Гэхдээ л анхлан ангайж үздэг байснаа бодвол өчнөөн жил ар, араас нь үзсээр байгаад амайрах киноны үйл явдал, эхлэл, өрнөл, төгсгөл энээ тэрээг нь бараг л үзэж байхдаа ихэнхийг нь урьдчилаад төсөөлөөд, нээг их зөрүүгүй буудаад дуусгачихдаг болсон нэгэн гэчихвэл нээг их бүлтэрсэн болохгүй ч кинонд нугасгүй хэн бэ гуай маань ч гэсэн, өөрийгөө нэг анзаараарай даа, яг л тийм болчихсон л байгаа даа.
Ажил ажил, зоос зоос гэсээр байгаад ойрд олигтой ч амарч чадаагүй байсных ганц өдөр амрах завшаанаа ашиглаад саяхан дэлгэцэнд гарсан нэгэн шуугиан тарьж байгаа монгол шинэхэн, адал явдалт кино үзэв ээ чи минь.
Харин киноны үйл явдал, өрнөл энээ тэрээг нь үзэх тусмаа амайрах ч юм уу, хон гоонк ч юм уу, аль улсын кино үзэж байгаагаа ч мэдэхээ болиод, алийгаан алдаад эхэлдэг юм, хүүе гэж...
Уг нь ч би цусаа үзээд хөөрдөг Чингисийн монгол, чулуугаар байлдаж “тулалдааны урлаг”-т суралцаж өссөн орчин үеийн монгол эрчүүдийн нэгэн ч гэсэн энэ киног үзэж эхлээд л төгсөн төгстөл нь нөгөө нэг хон гоонк, хятад кинонууд дээр гардаг шиг эр эм, хөгшин залуугүй, бүр эмээ өвөөгүй л ар өврөөрөө эргэн, хөлөөрөө гар, гараараа хөл, гэзгээрээ зэвсэг хийж, “жинхэнэ зэвсгийн эрдэмд нэвт боловсорсон”, дшш... дшш... бшш... бшш... гэсэн лаг цохилттой, хэмх фаналтай “ аймаар гоё” зодоон биш ч гэсэн ер нь л цусан зам татуулсан учир утгагүй нуль зодоон үзээд үнэндээ жаахан цочирдож, даваадуулж хэлдэг хүнд бол ч “гүн шоок”-нд орж орхисон л доо. Уг нь ч яах аргагүй монгол залуус, монгол газар нутаг, монголын амьдрал юм шиг танил дотно хирнээ, үйл явдал нь алсын амайрах, азийн хон гоонк маягын нэг л тийм үнэмшилгүй.
Үйл явдал нь өрнөх тусмаа л яг нь нөгөө холливудын лайжин, лайжин үйл явдлууд, нүдний өмнүүр өнгөтөөр үргэлжилсээр л...
...Бичиг нь доороосоо дээшээ гараад л... За худлаа туух гэж байна, эхлээд баруунаасаа зүүн, дараа нь зүүнээсээ баруун... тэгсэнээ мурчилзаж анивалзсан нион гэрэл аажмаар тогтнон тодорсоор “Шинэ үе”... таньдаг нэр, араас нь “Буруу эргэлт”... Гарцаа байхгүй монгол хэлээр бичсэн монгол нэр...
...Цаашаа үйл явдлын эхлэл дөрвөн “Нусан чавх”- Хагацаж салшгүй дөрвөн найз... Байдаг л нэг дош довны мөргөлдөөн- Чулуун байлдаан... Тархи хага... Улаан цусаа гоожуулаад л... Тэгдэг юмаа, бага байхад бүү хэл овоохон томорчихоод ч гэсэн чулуугаар байлдаж л байдаг юм. Сайхан ч байлдана, сайхан ч нулилцана даа, монгол эрчүүд чинь харин ч нэг. Тэглээ гээд нэгийгээ буудаж алаад байдаггүй л юм. Томоо болоод ирэхээрээ сургууль соёл, цэрэг цуух гээд казармагын амьдрал хөөгөөд ирэхээрээ орон нутаг, оршин суугаа газрынхаа харъяалалаараа яалт ч байхгүй нөгөө нэг чулуугаар нулилцаад байсан “гар”- уудтайгаа эвсээд, эвлээд эхэлдэг нь яах аргагүй хорвоогын жам.
...Хүүе хөгшөөн, танай байрны тэр муу цустай ханиад хаана байгаа вэ, ямаршуухан яваа вэ хө...гээд нөгөө нулилцаж явсан гаруудтайгаа насан багынхаа гэнэн цагаахан адал явлуудыг хөврүүлэнхэн шиг, хуучнаа дурсан суух нь байдаг л нэг жирийн үзэгдэл болохоос биш “Аа муу мангарын байрны тэр хулгайч уу” гээд хонзогоноод, өс хонзон санаад байдаггүй гэдэгтэй маргалдах монголчууд нэгээхэн ч үгүй ээ.
...Тэгсэнээ нэг лаг зүүлт олоод дөрвөн биендээ “Шилжин явах цом” маягын юм болгоно. Хамгийн азтай яваа нь авсаар, хамгийн сүүлд ганцаараа амьд үлдэх гартаа шилжин очно. Бас л амайрах киноны үйл явдал. Яс юман дээрээ манайхан шиг барьцамхай гарууд бол ч үнэн хэрэг дээрээ бол ч тэр муу зүүлтнээсээ болоод хоорондоо өчнөөн жил нулилцсан байх учиртай. За тэр ч яах вэ, цаашаа үйл явдал өрнөнө... модон буугаа... үгүй бишээ, хүрдэн дугуйгаа булаацалдаад нэг нь тунирхаад машинтай болж ирнээ гээд яваад өгөх бололтой юмаа. Зиөг тэгтэл үлдсэн гурав нь зөнөн зөнөтлөө нөгөө муу гучын зэвтэй бүхээгтээ өөрсдөө багтахгүй болтлоо чилийтэл олоон жил хүлээсний эцэст шартай муу туучий чинь харин ч нэг “Газар тулаад явдаггүй, түрээд асдаггүй, бас бензин их иддэг” машин унаад ирэх бололтой юмаа.
... Мөн байна, мөн байна гээд нөгөө гурав нь таниж ядаад байгаа болохоор нь л Төгсөөг тэр чигээрэй явсандаа яваад, машинтай болсон цагтаа л эргээд ирж байгаа юм болов уу гэж бодмоор ч иймэрхүү жижиг сажиг логикын алдааг түүх гэсэнгүй ээ.
Зүгээр л үзэж суухдаа “ЭЭ Л ДЭЭ, МОНГОЛЫГ МИНЬ Л БИТГИЙ БУРУУ ЭРГҮҮЛЧИХ Л ДЭЭ!!!” гэж дотроо дуу алдан сууснаа л өгүүлэх гэсэн юм, би.
Нэгэн зүйл. Үйл явдлын эхлэл, өрнөл, төгсгөл нь яах аргагүй нэг л тийм амайрах адал явдал, яагаад ч монгол адал явдал бишээ! Билгүүний хэлсэнээр “Янхан шүү дээ, янхан наадах чинь” хүүхнийг том боос ахын далбаан доор дальчигнасан байдаг л нэг далдаакаас хамгаалан зодолдсоноор үйл явдал нь эхлэв. Шаазгай суух овоо нь тэр болов гэснээс манай залуусын маань чөлөөт цагаа өнгрүүлэх хэв маяг, загвар нь ийм болчихсон юм болов уу даа гэж, “Миний ах хүн алахаар хүн биш ээ” маягын өсч өндийж яваа гурвын гурван нуган үртэй, эгэл жирийн л эцэг хүн миний сэтгэл бас л өвдөх, айн ширвээтэх маягтай. Ямар миний үед ийм байсан юм биш дээ...
Асуух зүйл. Тэр амайрах, хон гоонк кинон дээр л харж байсан дэлдэн чихтэй, туулай маягын хагас шалдагнасан хүүхнүүд бааранд үйлчилээд нааж байх юм, монгол минь үнэхээр тийм болчихсон юм уу? Хэрвээ тийм болчихсон юм бол янхандалтыг аль хэдийнээ албан ёсоор зөвшөөрчихсөн гэж ойлгож болох нь ээ?
Нэгэн зүйл. Энэ киноны үйл явдал өрнөх тутам монголд эрүүгийн нөхцөл байдал ингэж айхтар хүндэрчихсэн юм уу хэмээн бодогдож, нөгөө нэг “Олон жил хүний нутагт эргүүтлээ, одоо харьж нэгэн яруу найрагчын хэлсэнээр:
...Зүлгэн дээр гэрээн бариад
Зүгээр л нэг амьдрах юмсан даа... ч юм бил үү?” гэдэг бодол маань “Нөгөө хэдийгээ ямар нэгэн аргаар татдаг юм бил үү дээ”- гэсэн аймхай бодлоор солигдож эхэлж ч байх шиг. Янхан хүүхэн болон Яст мэлхийний баруун гараа өргөн төсөөлөн хэлсэнээр тийм “Том гар”, харин минийхээр бол жинхэнэ ёо ёотой “Тэнэг гар” (Долоовроороо чамархайгаа эргэдэв дээ) –ууд ингээд л бужигнуулаад явж байдаг болчихсон юм бол ч... Ээ дээ, монголд амьдрах нөхцөл боломж байгаа юм уу? Тэр том гар бол минийхээр бол яагаад ч том гар биш, харин ёстой нэг байдаг л, юм үзээгүй тэнэг гар л санагдлаав шүү дээ. Зүгээр л жаахан мөнгөжчихсөн, нөгөө нэг монгол ардын зүйр үгэнд юу гэдэг билээ “Шинэ баян цээж өвчтэй” гэдгээ дээ, яг л тийм цээж өвчтэй, ёо ёотой гар л. Түүнээс биш жинхэнэ том гарууд хэзээ ч тэгж мооргын ядарсан асрагч, шатахуун түгээгүүрийн ядарсан түгээгч эмэгтэй (ЭМЭГТЭЙ шүү!)-д эр бяраа гаргаж тэнэгтдэггүй л байхгүй юу, чааваас гэж. Минийхээр бол монгол том гар гэхээр л нэг тийм, Цахиур Төмөр маягын л намбатай, хэнбэ гуайтай нь ч гэсэн ярьж хөөрөөд учраа ололцчихдог, хүлээцтэй нэг л тийм сүрлэг сайхан эр баймаар санагдаад байх юм даа, ямартай ч захын тааралдсан үйлчилгээний ажилчин эмэгтэй, энээ тэрээг заамдаж авч эр бяраа гаргаад байхааргүй...
Уг нь бол ч аймаар лаг хөрөнгөлөг, мундаг соёлтой элитлэг, бас хүчирхэг мафилаг, ёстой дийлдэхгүй том гар гэж үзүүлэх гэсэн бололтой юмдаг уу даа. Амайрах киногоор бол лаг хаусны цэлийсэн заал шиг цэлгэр том өрөөнд зээ охинтойгоо наадан суугаа, хужаа киногоор бол Том ах бололтой юмаа даа. Инээдтэй нь төгөлдөр хууртай л болохоос биш бөглүүхэн давчуу буланд хашигдаад “Маамуу наашир” айн? Тийм насны элит гаралтай охин бол арай өөр, “Сарны сонат” –аа байг гэхэд “Охидын уянга” ч юм уу нэг тийм классик аяз тоглоод суудаггүй юм гэхэд ямартай ч “Маамуу наашир”-аас арай л өөрийг тогломоор, түүнийг нь том ах зээ охиноо өхөөрдөнгүй, бас бахархангүйгээр инээмсэглэн, өхөөрдөн сууж баймаар даа, уг нь ч...
За, тэгдэг юмаа. Амин ганц дүүгээ, хүүгээ, хэнийгээ ч бай цаг бусаар алдсан хүн гээч амьтан гашууддаг, шооконд ордог, араас нь харамсдаг юмаа. Гэхдээ монгол эр хүн, үнэхээр тийм том гарууд бол ч тэгж доогуур загнаж, муу эр дайнд хөөрнө гэгчээр өөрийнх нь хэлэх дуртай хэдэн учраа мэдэхгүй “нусан чавх” агнах гээд ангийн хувцсаа өмсөөд цэрэглэж, зэвсэглээд хөдөлдөггүй л байлтай нь билээ.
Тэр амайрах кинонууд дээр том гарууд “хүн намнаж” тоглохдоо Ван Дамм мэтийн тусгай бэлтгэгдэж, бие хаа жигдэрсэн лут эрсийг л ангуучилж, араас нь хөөцөлддөг болохоос биш манай тэнэг гар шиг хэдэн учраа мэдэхгүй нусан чавхны хойноос хөөцөлддөггүй юмаа. Азаар энэ киног нь гадныхан үзэхгүй л дээ. Хэрвээ эх орноо лагаар нь сурталчилах гэж байгаа бол арай өөрөөр, тэр баруун зүүний гангастерууд хараад л чацга нь савирахаар юм хийх хэрэгтэй л дээ.
Жирийн л нэг ажлаа хийж яваа хэрэг бүртгэгчийг нусан чавх гэснээрээ том харагддаггүй л байхгүй юу. Жинхэнэ том гарууд бол тэр хоёр хэрэг бүртгэгчийг яагаад ч өөртөө ойртуулахгүйгээр ёстой ганцхан утасдаад л нөгөө муу хэдэн цагдаагын хурандаануудыг утасны цаанаас л жижгэрүүлж баймаар санагдаад байх юм, нөгөө дуурайж хийсэн амайрах киноных нь сценараар бол тэр шүү дээ.
Харин уул шугамандаа бол том гар биш, том гарын дальчигар дүү нь л тиймэрхүү авир гаргаад яваад байвал үнэнд арай дөхнө дөө, энэ хоёрынхоо байрыг сольчихжээ гэх гээд л байна л даа. Юу ч гэх юм бэ дээ, том гар цаг бусаар талийгаад дальчгар дүү нь ахынхаа өшөөг авахаар яваагаар хийсэн бол тэгж хон гоонк кинон дээр гардаг ярзайсан шүдтэй, том хүрээтэй харааны шил, навчин тамхиар гангарсан тэнэг гарууд тааралдсан үйлчилгээний ажилтнуудад эр эм, хөгшин хөвөө гэхгүйгээр ямаан омог гаргаад явдагтай яг адилхан болохгүй юу, уг нь ч гэж...
Үгүй тэгээд, яаж буруутаж явахаараа тэгж алхам тутамдаа зодолдоод яваад байдаг юм, аль эс бөгөөс ерөөсөө монгол тэр чигээрээ тийм зодоонч стильтэй болчихсон юм уу? Гайхмаар. Хүүхдүүд тоглоно- Зодоон. Баар саванд идэж уунаа- Зодоон (За энэ яах вэ, тэр зодоон цохионы үүр уурхайн хувьд байх, байх) Шатахуун түгээгүүр- Зодоон. Замын гуанзанд орноо- Зодоон. Хээр, эзгүй хөдөө очноо- Зодоон (Энэ нь ч зодолдохоор зорьж очсон юм даа)... Ай яа яа, бүү мэд дээ, над шиг зүрхээ зүсүүлсэн аймхай Баагий бол тийм алхам тутамд атаман, зодоон хоёр нь нүүрлэсэн газарт амьдрахгүй л болчихсон юм шиг байна гээч.
Нэгэн зүйл. Монгол маань аль хэдийн зүүн гарын дүрэмтэй болчихсон юм болов уу, аль эсвэл буруу талдаа жолоотой тэрэг унавал тэгж зүүн гарын дүрэм барьдаг болчихсон юм уу? Машин замын хажуу руу орноо зүүн талруу орно. Туслахаар зогсож байгаа машин мөн л зүүн талдаа зогсоод л. Нэг л ойлгомж муутай. Харин тусыг усаар хариулах гэсэн хүүгээ алгадаад авдаг сайхан монгол аав нар байгааг хальт ч гэсэн (Бас тэр хал нь гаднаа, хайр нь дотроо тэр сайхан манаач Буурай) үзүүлсэнд баярлалаа хө.
Бас нэг хогын гар байнаа. Үхэх гэж байж тус болохыг оролдсон хүмүүсийг шургачихаад үхэхтэйгээ айн? Уг нь замын хажуу руу орчихсон машиныхаа дугуйг налаад толгойгоо ч өндийлгөж чадахгүй үхэж байсан хүн машиных нь эсрэг талаас ирээд зогссон спорт машинтай дөрвөн залуу гэж яаж мэдчих вэ... гэх мэтчилэнгээр ойлгомжгүй алдаанууд зөндөө зөндөө. За тэр илүү дутуу алдаанууд ч яах вэ, энэ киногоороо үзэгчдэд, залууст юу өгүүлж, юу үлгэрлэх гэсэн юм бэ? Аллага, хүчирхийлэл үү?
Тэртэй тэргүй цөөхөн монголчууд маань нэг амиар л гурваар нь буудаж алаад байхаар тийм олуулаа бил үү дээ? За даа, бас үгүй гэхээр нодлин жилийн долоон сарын нэгэнд сонголтоо луйвардуулсандаа бухимдан цугласан олныг төрийн цагдаа нар нь хайр найргүй буудаад, дөрөв таваар нь бурхан болгоод, өчнөөнөөр нь шархтуулаад хаячихсаныг бодохоор итгэмээр ч юм шиг. Үнэхээр монгол маань ийм амайрах кино шиг аймаар болчихсон юм уу? Аль эсвэл сайхан даваадуулчихав уу? Үйл явдлын өрнөл нь яг л нөгөө амайрах кино. Амь наана, там цаана явж байж нөгөө янхан хүүхэндээ хайр зарлаж, хүйсээ нийлүүлж тоглоод л...
-Чи их хөөрхөн...
-Би юу?...
-Үүй ээ, чи дотроосоо хөөрхөн... оо оо, лагаа лаг, лаг романтик гэж...
Монгол цагдаа нар харин тийм мундаг болчихсон бол ч амьдарч болох ч юм шиг. Тэгж төмөр тэмдэг үзүүлдэг болчихсон юм уу? Ямартай ч жаахан халамцуухан тууж яваад ирээд дөвчигнөсөн эргүүлийн цагдаад “Таны хэн болохыг мэдэхгүй, та өөрийнхөө бичиг баримтыг үзүүлээч” гэж шаардлага тавьчихаад “Энэ миний хэнийг шалгадаг ямар зэвүүн гар вэ?” гэгдэн сайтар гээч нь гурвын гурван цагдаагын гарын шүүс болоод, эрүүлжихэд очоод танил талаараа гарч явсан удаатай л юмдаг. За тэр яах вэ, ямартай ч цагдаагын ажилтан нь хүнд үзүүлдэг юмтай болчихсон бол тэр нь дэвшлийн нэг хэлбэр. Харин тэр цагдаагын газарт янхан хүүхэн л байлгүй дээ бодвол, цагдаатай арсалдаад л яг амайрахаа амайрах, андуурч эндүүрэхийн аргагүй амайрах дүр зураг.
Асуух зүйл. Монгол залуучууд маань иймхэн хэврэгхэн амьтай гэж арай үзүүлэх гээгүй байгаа даа. Төө хүрэхгүй зайнаас төөчигнөж, төөтөгнөж өшиглөөд байхаар л үхчих бололтой юмаа. Нэгэнт хийж байгаа юм чинь, арай өөрөөр үнэмшилтэй хийхгүй дээ. Янз бүрийн л арга байдаг даа. Зодож байгаа хүнийх нь зөвхөн нүүрийг нь гаргаад, нүүрнийх нь хувирлаар л үзүүлчихэд тийм үнэмшилгүй сонин зодоон гаргаснаас л хавьгүй дээр байх байсандаа.
За тэгээд, эцсийн эцэст хэлэхэд ямарваа нэгэн тайз, дэлгэцийн бүтээл нь хэн хүнд гэгээлэг, оюунлаг, сайшаан дуураймаар, сайхан үйл явдлуудыг үзүүлэхийг зорьдог, нэг ёсондоо сурталчилгааны агуа том хэрэгсэл, зэвсэг гэж би бодож явдаг ч энэ удаа яагаад ч нэг л биш ээ. Хэнд юу үзүүлэх гэж, яг юуг сурталчилах гээд, хүүхэд залуусыг юунд уриалан дуудах гээд байгааг нь би л лавтай ойлгосонгүй.
“Шинэ үе”-ийнхний залуучуудыг би чадварлаг, мэргэжил дээрээ өсч яваа жүжигчид гэж үнэлж явдаг юм. Харин жүжигчин хүнд ямар нэгэн сонгодог жүжгийн сонгодог дүр бүтээх чин хүсэл байдаг баймаар. Балетчин хүн байлаа гэхэд “Хунт нуур”-ын цагаан хун ч юм уу, аль эсвэл “Жизель”-ийн дүрийг амилуулах юмсан гэсэн хүсэл байдаг бол дуучин хүнд “Евгений Онегин” –ий Онегиний дүрийг, аль эсвэл “Фауст” –ын дүрийг амилуулах юмсан, харин драмын жүжигчин хүнд “Ромео Жульета”, “Отелло”, “Гамлет” гээд жинхэнэ мөрөөдлүүд байдаг баймаар. Харамсалтай нь манай сүүлийн үеийн залуучууд зөвхөн хошин шог нэрээр хэдэн онигоо хэлхэж, таван төгрөг олохоос хэтрэхээ байсан нь үнэхээр харамсалтай. Сонгодог урлагийг хэн үзэх юм бэ л гэх байх л даа. Харин тэд өөрсдөө сонгодог урлагийг сурталчилахаар юу хийсэн юм бэ, хуруу гараа хөдөлгөсөн бил үү? Нэгэнтээ л жүжигчин болноо гээд сэтгэл зүрхээн өгөн, номын дууг нь сонсож, ногоотой шөлийг нь хүртэж, урлагийн халуун тогоонд чанагдаж яваа тэд л хөдлөхгүй юм бол өөр хэн хөдлөх юм бэ? Сонгодог урлагийг хүн үзнээ, үзнэ. Одоо хүмүүс наад хошин шог гэдгээс чинь аль хэдийнээ залхаад эхэлчихсэн шүү дээ. Сүүлийн үед гарч дуулиан тарьсан “Боолын гэрээ”, одоо энэ “Буруу эргэлт” хоёрыг үзээд би л хувьдаа өөрийн эрхгүй толгойгоо сэгсэрлээ, нэг л бишээ.
Яг одоо өмнө минь бас л нэг шинэ киноны танилцуулга байна.
“Тэнгис” кино театрын дэлгэцнээ
“Тэнгис” кино театрт гарч буй киноны талаарх мэдээллийг хүргэж байна. Тус кино театрын нэгдүгээр танхимд БНСУ-ын “Цусан тангараг”, Монголын уран сайхны “Цахирмаа” кино гарч байна. “Цахирмаа” уран сайхны кинонд хотоос зайдуу амарсан дөрвөн залуу хотод орж ирэхэд учир битүүлэг айдас түгшүүр тэднийг угтан авна. Эргэн тойрон эл хуль оргиж, эвдэрч сүйрсэн барилга байшин, машин тэрэг, хүн амьтан харагдахгүй аймшигт хотод тэд ирснээр киноны үйл явдал цааш үргэлжлэх юм... гэж байна, бас л бишээ, ямартай ч би энэ киног үзэхгүй ээ, үнэхээр гэрэл гэгээтэй юм гарахаа байх нь ээ. Бас дахин хэлье:
- ЭЭ Л ДЭЭ, МОНГОЛЫГ МИНЬ Л БИТГИЙ БУРУУ ЭРГҮҮЛЧИХ Л ДЭЭ!!! Тэр алсын амайрах нь амайрахаараа, харийн Азийн Монгол минь Монголоороо л байвал уг нь дээрсэн дээ.
С.Б.Бат-Эрдэнэ. Япон, Ивай 2009-08-21
| АНУВашингтон ДС, Нью Йорк, Чикаго, Денвeр, Сан Франциско, Лос Анжелос, Сиатл, Техас, Бусад, Канад |
АЗИМонгол, Япон, Хятад, Солонгос, Сингапур, Хонг Конг, Австрали & NZ |
ЕВРОПИх Британи, Ирланд, Бельги, Герман, Чех, Норвеги,Франц, Турк, Польш, Орос, Швед |
|
Электрон бараа
Dahin helhed CHINII HELEH GEED BGAA MINII MONGOLIIG BITGII INGELDEE GEED BAIGAA UG CHIN TAARAH GANSTAHN KINO BOL TER ORSUUDIIN HIISEn MONGOL geed kino.OK
HARIN BURUU ERGELTIIN HUVID BOL CHAMTAI SNAA NIILEHGUI BAINA.
2 ZALUUD NEVSHIRTLEE ZODUULAAD DOTUUR GEMTEL AVAAD UVLIIN HUITEND TESEHGUI AMi TASACH BAIGAA HESGIIG UZUULSEND YUNDAA EMZEGLEED BGAAMBEESHUL TA UURUU TIIM LAG GARUU.GADAAD MONGOLGUI BID CHIN HUMUUS L BOLSON HOINO MONGOL HUN TIIM UED UHEHGUI GEJ HEN HELEED BGAAN.BICHIH YUMAA BODOJ BICHELDEEE AIN