Галаа бодолд дарагдан буйдан дээрээ хэвтэж байлаа. Нүүрэн дээрхи хавдар, булдруугаа буулгах гэж хүйтэн мөс тавьсан нь хайлаад чийгтэй оргино. Телевизээ асаалаа. Хэн нэгнийх нь тоок шоу (talk show) явж байх шиг байв. Сувгуудаа сольсон боловч нэг л сонирхол татах хөтөлбөр байхгүй мэт санагдана. Цэлгэр цонхныхоо өмнө очиж зогслоо. Мичиган нуур руу харсан цонхоор тэртээд хааяа ганц нэг хөлөг онгоц явж байгаа бололтой гэрлүүд харагдана.  Өдөр л тэр зүг рүү харахад нуур цэлэлзэн цэнхэртэж дарвуулт хөлөг, усан онгоц харагдан сонирхолтой байдаг болохоос шөнийн харанхуйд бол уйтгартай аж.  Ганцаардаж сэтгэлээр унасан түүний харь нутагт өнгөрөөсөн амьдрал нь орь ганцаараа харанхуйд гэрэл асаан тэмтчин хөвж байгаа эдгээр хөлөг онгоц шиг болжээ.

Монгол орны буддизмийн түүхийг Түвдийн буддизмийн түүхгүйгээр бичих аргагүй. Түвд орныг үндэслэгч анхны хаан нь болох Соронзонгомбо (МЭ 604–650) нь улс орноо нэтгэснээр түүхийн тавцанд Түвд орон, үндэстэн шинээр гарч ирсэнийг дуу шуутай зарласан юм. Түүний удирдлагаар дайнч эрэлхэг Түвдүүдийн тал бүр тийшээ хийсэн аян дайн ялгуусан ялалтаар өндөрлөж байлаа. Түүгээр барахгүй Хятадын түүхэнд тодоор тэмдэглэгдсэн соёл, түүх, цэрэг, улс төрөөр тухайн үедээ гайхуулж байсан Тан гүрнийг нь цохиж нийслэлийг нь эзэлж байсан гээд боддоо. Шинээр байгуулагдсан Түвдийн эзэнт улсад хуучин Түвдийн уугуул шүтлэг Бон (Түвдийн бөө мөргөл) нь оюуны болон соёлын хэрэгцээг нь хангаж чадахгүй байсан нь ойлгомжтой. Иймээс илүү боловсронгуй үзэл сурталтай болох шаардлагын үүднээс буддын шашинг хүлээн авчээ. Тэр үеийн Түвдийн бүс нутагт буддын шашнаас өөр сонголт хийх боломж ч байсангүй. Хүчирхэг Соронзонгомбо хааны гуйж аваагүй, “гуядаж” авсан Хятад, Балба хоёр хатан нь хоёулаа буддын шашинтай байсан нь үйл явдлыг улам түргэвчилж өгөв.

Мөн Энэтхэг оронд буддын шашин нь шахагдаж эхэлсэн нь хөрш зэргэлдээ орнуудын нэг Түвд рүү буддын шашныг экспортлоход чухал нөлөө үзүүлсэн нь дамжиггүй. Ингээд Соронзонгомбо хааны үед Самгард үсгээс сэдэвлэн Түвд үсэг зохион шашны ном судрыг бөөнөөр нь орчуулснаар Түвдийн Буддизм буюу ламын шашны эх үндэс тавигдсан байна.

Улаан, хөх гэрлээ анивчуулан дохиогоо орилуулсан цагдаагийн машин ирж байгаа чимээнээр Мексикүүд дөнгөж ухаан орж байгаа найзаа дагуулсаар зугтаж одов. Залгаад л гал команд, түргэний тэргүүд ч хүрээд ирлээ. Хэн нэгэн нь 911 руу залгасан бололтой. Хамаг бие нь хөндүүр оргиж, хамар, завьжнаас нилээн цус гарч, дух зэрэг газруудаар нь шалбаралт үүсч цус нь шүүрч байлаа... “Хар”, “цагаан” хоёр цагдаа иржээ. Цагдаа нар байцаалт авахад  нь Галаа хар цагдаа руу нь хандаж надыг арьс өнгөөр ялган гадуурхаад доромжлоод байснаас зодолдлоо. “Эхлээд төрөлх хэлээрээ найз бүсгүйтэйгээ ярьж  суухад минь  Englsih –ээр ярь гэх зэргээр өдөөд байсан би бага зэрэг маргалдаад өнгөрөөсөн. Дараа нь найз бүсгүйтэйгээ бүжиглэж байхад бүсгүйтэй минь бүжиглэнэ гэсэн. Бид дургүй байгаагаа илэрхийлэхэд биднийг “chink” гэх  зэргээр үг хэлээр доромжилсон. Би дургүйцлээ илэрхийлснээр зодолдоход хүрэв.” гэж мэдүүлэв. Мэдүүлгийг сонссон африкан американ цагдаа нь “Чиний зөв хэрэв хэн нэгэн намайг бас “nigger” гэвэл би түүнд ёстой үзүүлээд өгөх байсан юм гэв. Тэгээд “цагаан” цагдаа руугаа хандан “Энэ арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлээс үүдэлтэй юм байна. Бид энэ хэргийг анхааралдаа авах болно” гэв.

Намо Буддая, намо Дармая, намо Сангая
Бурхан багшид мөргөмү,  номд нь мөргөмү, шүтлэгтэн олондоо мөргөмү. Энэхүү нийтлэлийг цагаан сар болон багш нарын баярт зориулж бичив.
Учир нь: Нэгдүгээрт: Монголд анхны системтэй боловсрол олгож байсан багш нар нь Бурхан багшийн сургаалийг номлогч нар байжээ.
Хоёрдугаарт: Монголын цагаан сар нь Бурханы шашинтай салшгүй холбоотой юм.

1-р хэсэг эх үндэс
Дэлхий дээр ойролцоогоор 495 сая буддистууд байдгаас 105 сая нь өмнөдийн уламжлалыг (Шри Ланка, Тайланд, Бирм гэх зэрэг), 25 сая нь умардын урсгалыг (Монгол, Түвд, Бутан, Балбын зарим хэсэг), 365 сая нь зүүн буддизмийг (Хятад, Япон, Солонгос, Вьетнам) баримталдаг. [1. 7-р хуудас] Үнэндээ нарийн тоог гаргахад хэцүү бөгөөд жишээ нь: Хятадад хичнээн сая буддист байгааг тогтоох нь улс төр болон түүхэн соёл талаасаа хүндрэлтэй байдаг. Хятадад Буддизм нь Кунз, Даогийн сургаальтайгаа зэрэгцэн холилдон байдаг тул зарим хүн аль алийг нь давхар шүтдэг байхад, нөгөө хэсэг нь тус тусад нь шүтлэг байх жишээтэй. Мөн зарим коммунист дэглэмтэй улсад шүтлэгтний тоог нарийн гаргах боломжгүй билээ.

Хос залуус ярьж сууж байснаа хотоор зугаалахаар шийдлээ. Шил толь болсон их хотын төвөөр зугаалах цаанаа л нэг гоёхон сэтгэл татам сонирхолтой ажээ. Хагас сайн болохоор харьцангуйгаар хүн, машиний хөдөлгөөн багатай байв. Ажлын өдрөөр бол түмэн янзын хүмүүсийн урсгал нааш цааш урсан хаашаа ч юм яаранхан хурдан хурдан алхалцгаах нь аргаүй л их хотын завгүй амьдарлыг, цаг хугацаатай өрсөлдөн ажил хэргээ явуулдагийг илтгэн хэнийг ч болов өөрийн эрхгүй хэмнэлд нь оруулан яаруулдагсан.

Галаад Энхээ улам л таалагдаж байлаа. Сайхан хүүхэн юм даа хэмээн бодож, алхах, хөдлөх аяглахын өөрийн эрхгүй сонжин ширтэж явсан боловч тэрийгээ аль болох мэдэгдэхгүй байхыг хичээнэ. Магадгүй Энхээд ч мөн таалагдаж байгаагаас хамтдаа ярилцан алхалж, цагийг өнгөрөөж буй за.

Зуслангийн атамануудад болон түүний даган баясагчдад зориулав.

Бага байхад зуслангийн атаман гэж баахан юм үзээгүй пацаануудыг дагуулчихсан нэг өвчтэй нөхдүүд байдаг байж билээ. Шөнө орой тэднийгээ тойруулж суучихаад аминдаа аймшигийн түүх амыг нь ангайтал бурж, бас болоогүй хөөрхөн айлгаж цочооно. Өдөр болохоор хэдэн онгироо пацаануудаа дагуулаад “хүн барих” (дээрэм хийх), охид эргүүлэх маягийн юм хийнэ л дээ. Түүнийг тойрон хүрээлэгчид нь голдуу юм үзэж нүд тайлаагүй хөөргөн савсаг пацаанууд байх.

Өнөөгийн Монголын нийгэм гэж яг л тэр зуслангийн ядуу даржин хөгжилтэй хэрнээ юм үзэж нүд тайлаагүй баахан пацаануудаар хүрээлүүлсэн зуслангийн атамануудтай болжээ.

Ер нь олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл нь аливаа улс, үндэстний сэтгэлгээг хөгжүүлэгч гол хүчин зүйлүүдийн нэг билээ. Ингэснээрээ сэтгэлгээний хэмжүүр болон түүнийг төлөвшихэд чухал үүрэгтэй байдгаараа аливаа улс төрч болон нам, бүлгүүдээс илүү улс орны хөгжил дэвшилд нөлөөлдөг. Иймд түүний түвшин ямар байх нь анхаарууштай чухал асуудлын нэг мөн.

Монголд чөлөөт хэвлэл, хэвлэлийн эрх чөлөө буй болсноор даруй хоёр арван жил болжээ. Энэ хооронд бид үнэхээр чөлөөт хэвлэлтэй, хэвлэлийн эрх чөлөөтэй болсон уу? гэдэг асуултанд зарим талаар үгүй ээ энэ бидний хүссэн, эсвэл мэддэг орчин үеийн эрх чөлөөт хэвлэл биш байнаа гэж хариулмаар байна.