...Цэрэг дагахаар
Тэрэг дага!!!   \Социализмын үед бий болсон ардын хэлц үг\

Энэ л богинохон хирнээ нилээн гүн гүнзгий логик агуулгатай афоризмыг чухамхүү яг хэдийд гарсаныг, хэн гээч бэлэн цэцэн үгтэн анхлан айлдсаныг эдүгээ цагт хэн ч бүү мэд агаад, ямар боловч цэргийн дарга, жолооч хэмээх тухайн үеийн шинэ цагийн монголдоо л шинэхэн хоёр мэргэжлийн эрчүүлийг охид, бүсгүйчүүл ихэд шохоорхон, тэдний харцанд өртөж, хайр ивээлд нь орчихвол нэгэн насны хэрэг бүтэж, ёстой л нэг тэнгэрийн умдагийг атгачихсан мэт санадаг байсан тэр л социализмын үед гарсан үг байх нь гарцаагүй. Харин яагаад гялгар товч, өлзий хээт мөрдэс, дамран малгай болсон жавхаалаг цэргийн даргыг бус одоогийн хэллэгээр жирийн л нэг тостой хар жолоочийг сонго гэсэн нь бас л учиртай л байсан байж таарах бөгөөд өнгөрсөн зууны гуч, дөчөөд оны үед оросын коментерний удирдан чиглүүлсэн харгис тулгалтаар геноцед үйлдэн, монголын боловсролтой гэгдсэн болгоныг болон өсөх ирээдүйтэй гэсэн цэргийн дарга нар, офицеруудыг худалч хүнд толгой дараалан хоморголон, үй олноор нь хэлмэгдүүлснээс үүдэлтэй байж хэдийвээр болох ч, хожмын хойно дал, наяад оны үед арми дагасан офицеруудын охидуудын амьдрал бас ч гэж ихэд хэцүүрхэлтэй.

Би бодолд автанхан, бага залуу насаа дурсанхан суунам. Эдүгээгээс яг л гучин намрын тэртээх аз жаргалтай, бас гүн айдастай \”Гүн айдастай” байхын учир нь “дэг, диаграмм” хэмээх нэгэн бодлын магадгүй ямарч утга учиргүй зодуур, нүдүүр, харгислал, нөгөө талаар эр хүнийг эр хүн шиг болгон хатаан, хатуу хүтүүг сөрөн зогсох бие сэтгэлийн асар их хат өгөн хатуужуулсан амьдралын их сургууль ч юмдаг уу даа. Энэ талаар би дээр үед бичиж байсан даа.

Хэрвээ сонирхвол: “С.Б.Бат-Эрдэнэ: ДИАГРАММ” гэсэн түлхүүр үгээр гүүгэл агаагаас хайлт хийхэд гараад ирэх байхаа хө\ тийм л нэгэн цаг үе, өөрийнхөө арван зургаахан настай, гэнэн цайлганхан хүүхэд насыг дурсан санан, “Хмм, дахиад арван зургаатай ч болоосой” хэмээн туулсан амьдралдаа алдсан алдаа болгоноо чадвал оносон оноо болгон хувиргамаар ч юм шиг нэгэн эгдүүтэй бөгөөд адармаатай бодолд автан,  алдсан алдаа болгоноо бодохдоо өөрийн эрхгүй гуниглахдаа гуниглан, шоолон жуумганахдаа мушийн инээмсэглэж, оносон оноо болгоноо дурсахуйд бардамхан сэтгэл минь “Чи чинь Баагий шүү дээ! Чамаас өөр хэн ч тэгж чадахгүй л...” хэмээн өөрийгөө ихэд бодон омойтон суунам.

Жарантайн ач хүү Билгүүн нь эрдэм номын мөр хөөн, бакалавр аспирантур гэж явсаар оройтож гэрлэн хорин найман насандаа л дөнгөж сая гуч хүүгийн бараа харуулсан тэр л өдөр шинэхэн өвөө Идэр тавин насны сүүдэр зооглож таарсан нь тун ч билэгшээлтэй зүйл байх нь хэнд ч ойлгомжтой агаад ер нь тэгж өвөөгийнхөө төрсөн өдөр төрөх ач, зээ ер нь ховорхон байх нь мэдээжийн хэрэг. Энэ удаа шинэхэн гуч хүүгийн элэнц эцэг болох Жарантай гэргий Бадам болон дүү Далантай нь хамт уригдан ирсэн бөгөөд нөгөө нэг дүү Жарантав нь сайн муу, сайхан муухай амьдрал туулж явсаар хорвоог орхисоор гурван намрыг үдээд байгаа билээ.

Өгүүлвээс, Жарантав нэгэн цагт улсдаа бүү хэл дэлхийд танигдсан түүхч эрдэмтэн доктор, фрофесор болон өсч, дэвжин мандан бадарч, толгойтой, чадалтай эрдэмтэн гэгдэн шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэнд секторийн эрхлэгч хийж явсан нь саяхан мэт боловч тэр сайхан гэрэлт түүх нь бүүдийн, бүүдийж унтарсаар даруй арваад жил болчихжээ. Хүнийг сайн явахад нь санаж сарвайх, садан төрөл, найз нөхөд олон боловч цагийн эрхээр гундахад бүгд мартаж орхиод, зайгаа барин холдон одох нь одоо цагийн хүний мөн чанар ажгуу. Ер нь зөвхөн одоо цагийнх ч гэлтгүй ерөөсөө хүний мөн чанар нь ийм боловч орчин үед тэр нь эрээгүйгээр илрэх нь ил тод болсон цаг учраас тэгж санагдаж байж ч магадгүй л юм.

...Сайхны өмнө харц буруугүй... Зохиолч Ш.Гүрбазар

Үнэхээр сайхны өмнө харц буруугүй л байдаг ажгуу. Тиймдээ ч уран бүтээлчдийн онгодыг дуудаж, олон сайхан дуу, шүлэг, яруу найраг, кино, жүжиг, уран зураг, баримал гээд урлагийн бүтээлүүд ундран гарч, ургаж дэлбээлдэг гэдэгт гэнэтхэн өөрөө нэг дуу хийчихээд итгэхээс өөр аргагүй л болсон юм даа.

Найз нар маань намайг их романтик гэдэг юм, тийм ч байх, үгүй ч байх. Ямар боловч заримдаа их сонин, солиотой ааш, үйлдэл надаас гарч л байдаг юм. Тийм нэг тохиолдол маань бас энэ дуу болж байх шиг байна даа. Эдүгээгээс гурван жилийн тэртээ хуучин амьдарч байсан Ячимата нутгаар тэнэн дэлгүүр хэсч явлаа л даа. Гэтэл Ячимата- Jusco дотор санаандгүй нэгэн Наран бүсгүйтэй зөрдөг юм. Өмнөөс ирж явахад нь өөрийн эрхгүй харц түүн дээр соронзон адил татагдаж, эрүү доошоо унан, ам ангайн, магад ч үгүй мангар хар чинь шүлсээ дусаасан байх нь ээ ч магадгүй л юм даа. Зөрөөд л өнгөрөв. Өөрөө ч мэдэлгүй эргэж харав.

(Балчирхан байхад минь аавын минь хэлж өгсөн сургамжит домог оршивой)

Эртээ урьдын цагт гэнэм. Чухам хэдүйд гэдгийг би яг одоо ам мэдэн бурж чадахгүй нь ээ хө. Хорвоо дэлхийн хамгийн анхны төрт улс болох, Азийн цээжинд цэцэглэн хөгжсөн Хүн гүрэн \Хүннү- Нанхиадуудын гуйвуулж дайрсанаар Хун ну- Умардын зэрлэгүүд, Ху- Тэнэг, бүдүүлэг гэж үеийн үед өмнийн нанхиадууд цаг үргэлжлэн дайран доромжилсоор иржээ. Тэр үедээ өвөг дээдсээс маань жижгэрэн агшиж, шавар хэрмэндээ хоргодогч, Их газрын түмэн бээрийн цагаан хэрмийг чацгаан савируулан байж хам хум бариулагч, нүүдэлчдээс үхтлээн айх ямаан омогтон, ямбатан хаад өөрсдийгөө их хуандий гэж гайхуулагчид, хм элэнцгийн чинь гэж...Зохиогч\ түүний хаад Түмэн шаньюү, түүний хүү Модун шаньюүгийн үед ч юм уу, эс бөгөөс түүнээс бараг гурван зууны дараах үеийн Үйжүйлюү шаньюү ч юм уу, бүр эс бөгөөс эх дэлхийн дайдыг морин туурайгаар тамгалан эзэрхийлж, Их эзэнт гүрнийг байгуулсан Их эзэн Чингис богдын үед ч юм уу, бүү мэдээ. Ямар боловч нүүдэлчин, дайчин омгоороон бахархан байдаг та бидний өвөг дээдсийн хэн нэгнийх нь үед гэнэм.

Жарантай өвгөн аг даггүй ээрэн орилох гуч хүүгийнхээ уйлах дуунд унтууцавч, арга эв нь олдвол түүнийг шүүрэн авч аргадан, энхрийлэх гэсэн хөгшинийгөө хааяа нэг муухай харан, хяламхийвч дотроо “Ишшш чааваас, удам минь гэсэн юм, мөн шүү! Мөн ч шийртэй туучий юм даа, хоншоор нь хүрвэл дахиад нэг хоног чарлах л ёстой доо!” хэмээн өхөөрдөнгүй бодовч заримдаа “Өгөр толгой чинь зөнөг залгаад хүүхэд махлаад байгаа юм болов уу...” хэмээн санаа нь зовнивч “За даа, чи бид хоёр ямар хүүхэд махлаж, хүмүүжүүлж сураагүй биш! Төдийгөөс өдий хүртэл үр, ач нараа өчнөөн жил махлаж, төдий чинээгээрээ зөв хүн хийж аваа л биз дээ” хэмээн өөрийгөө тайвшруулан, амьдралдаа анх удаагаа шившин татаж сурч буй тамхиа гарган нэгийг асаалаа. Жарантай хорвоогын тоосыг ная дахь намраа хөдөлгөж байгаа ч урьд өмнө тамхи татаж байсангүй, гагцхүү гуч хүүгээ хоёр, гуравхан өдөр харах хүндхэн үүргийг гэнэт санамсаргүй хүлээж авсных, тэр ахархан хугацаанд амжуулаад өөрийнхөөрөө сурган, хүмүүжүүлээд авах гэсэндээ ердөө л гуравхан сартай нялххан гуч хүүгээ ийнхүү огт авалгүй, хаа нэг хөгшинөөрөө хуурайлуулан бэлэн байх үйлдвэрийн памбагар живхээр солиулах, цаг тухайд нь идэш тэжээлийг нь өгөхөөс бусад цагт нь огт авахуулахгүйгээр тас хориглон, муу хөгшинөө цагдан суугаадаа бантан хэзээ нэгэн цагт, хэн нэгэн зочны үлдээсэн тамхинаас ийнхүү шившин татаж суугаа нь тэрээ. Сураагүй юм сураагүй л байдаг ажгуу. Заримдаа санамсаргүй уушиглан, хахаж цацан сүйд болоход нь өнөө муу самган нь доогтой жуумалзан “Хмм, хөгшин азрага жороо сурна гэгчээр...” хэмээн тас намжирдан өөдөсхөн гучаа өөрийн санаагаар тэврэн авч, үнгэж, үнхэж чадаагүйнхээ хариуг ававч, дотроо “Нээрээ л энэ муу өвгөний минь зөв байдаг даа...” хэмээн өөрийн эрхгүй хүлээн зөвшөөрч суулаа.

(Ардчилалын анхны цуглаануудын хорин жилийн ойд зориулав)
Дэд бүлэг: Өөрчлөлтийн салхи сэвэлзлээ
…Үе үргэлж нөхөрлөж явах
Үлэмжийн их Зөвлөлт гүрэнтэй
Санаа сайт, ард олон түмэн ээ
Сайтар холбосон Сүхбаатар минь… (Дуунаас)
Бид чинь ер нь ямар их азтай улс вэ
Брежнев даргын нөмөр нөөлгөн доор
Бал даргын баттай цэгц удирдлагаар
Бас нам засгийнхаа онч мэргэн чиглүүлсэнээр
Ард түмнийг мунхруулагч- хар тамхи
Атгаалжин хар мангас шиг шарын шашиныг
Сүм хийдүүдтэй нь газартай нь тэгшилж
Сүртэй ялалтыг бид байгуулсан